阪大理系2014:第4問


半径 \(1\) の \(2\) つの球 \(S _ 1\) と \(S _ 2\) が \(1\) 点で接している. 互いに重なる部分のない等しい半径を持つ \(n\) 個( \(n \geqq 3\) )の球 \(T _ 1 , T _ 2 , \cdots , T _ n\) があり, 次の条件 (ア) (イ) を満たす.

  1. (ア) \(T _ {i}\) は \(S _ 1 , S _ 2\) にそれぞれ \(1\) 点で接している( \(i = 1 , 2 , \cdots , n\) ).

  2. (イ) \(T _ i\) は \(T _ {i+1}\) に \(1\) 点で接しており( \(i = 1 , 2 , \cdots , n-1\) ), そして \(T _ n\) は \(T _ 1\) に \(1\) 点で接している.

このとき, 以下の問いに答えよ.

  1. (1) \(T _ 1 , T _ 2 , \cdots , T _ n\) の共通の半径 \(r _ n\) を求めよ.

  2. (2) \(S _ 1\) と \(S _ 2\) の中心を結ぶ直線のまわりに \(T _ 1\) を回転してできる回転体の体積を \(V _ n\) とし, \(T _ 1 , T _ 2 , \cdots , T _ n\) の体積の和を \(W _ n\) とするとき, 極限 \[ \displaystyle\lim _ {n \rightarrow \infty} \dfrac{W _ n}{V _ n} \ . \] を求めよ.


【 解 答 】

(1)

\(S _ 1 , T _ 1 , T _ 2\) の中心をそれぞれ O , P , Q , \(S _ 1\) と \(S _ 2\) , \(T _ 1\) と \(T _ 2\) の接点をそれぞれ R , S とおく.
このとき, \(\text{OP} = 1+r _ n\) であり, \(\text{PR} = d _ n\) とおくと \[ d _ n = \sqrt{(1+r _ n)^2 -1^2} = \sqrt{r _ n ( r _ n +2 )} \quad ... [1] \ . \] △PRS に着目すれば \[ \sin \dfrac{\pi}{n} = \dfrac{r _ n}{d _ n} = \sqrt{\dfrac{r _ n}{r _ n +2}} \ . \] 両辺を平方すれば \[\begin{align} \dfrac{r _ n}{r _ n +2} & = \sin^2 \dfrac{\pi}{n} \\ \left( 1 -\sin^2 \dfrac{\pi}{n} \right) r _ n & = \sin^2 \dfrac{\pi}{n} \\ \text{∴} \quad r _ n & = \underline{2 \tan^2 \dfrac{\pi}{n}} \ . \end{align}\]

(2) \[ W _ n = \dfrac{4n \pi}{3} {r _ n}^3 \quad ... [2] \ . \] \(T _ 1\) の回転体は, 中心 \(( 0 , d _ n )\) , 半径 \(r _ n\) の円 \(C _ n\) を \(x\) 軸のまわりの回転体である.
\(C _ n\) の式について \[\begin{align} x^2 & + \left( y -d _ n \right)^2 = {r _ n}^2 \\ \text{∴} \quad y & = d _ n \pm \sqrt{{r _ n}^2 -y^2} \quad ... [3] \ . \end{align}\] [3] の複号のうち, 正, 負をとるときの式をそれぞれ \(y _ {+} , y _ {-}\) とおくと \[\begin{align} V _ n & = 2 \pi \displaystyle\int _ 0^{r _ n} \left( {y _ {+}}^2 -{y _ {-}}^2 \right) \, dx \\ & = 2 \pi \cdot 4 d _ n \underline{\displaystyle\int _ 0^{r _ n} \sqrt{{r _ n}^2 -y^2} \, dx} _ {[4]} \\ & = 8 \pi d _ n \cdot \dfrac{\pi {r _ n}^2}{4} \\ & = 2 \pi^2 d _ n {r _ n}^2 \quad ... [5] \ . \end{align}\] ここで, 下線部 [4] は, 半径 \(r _ n\) の四分円の面積を表すことを用いた.
したがって, [2] [5] より \[\begin{align} \dfrac{W _ n}{V _ n} & = \dfrac{2n r _ n}{3 \pi d _ n} \\ & = \dfrac{2}{3 \pi} \sqrt{\underline{\dfrac{n^2 r _ n}{r _ n +2}} _ {[6]}} \quad ( \ \text{∵} \ [1] \ ) \ . \end{align}\] ここで, 下線部 [6] について, (1) の結果を用いれば \[\begin{align} [6] & = \dfrac{n^2 \tan^2 \frac{\pi}{n}}{1 +\tan^2 \frac{\pi}{n}} \\ & = n^2 \cdot \sin^2 \dfrac{\pi}{n} \\ & = \pi^2 \cdot \left( \dfrac{\sin \frac{\pi}{n}}{\frac{\pi}{n}} \right)^2 \\ & \rightarrow \pi^2 \quad ( \ n \rightarrow \infty \text{のとき} \ \ ) \ . \end{align}\] よって, 求める極限値は \[ \displaystyle\lim _ {n \rightarrow \infty} \dfrac{W _ n}{V _ n} = \dfrac{2}{3 \pi} \cdot \pi = \underline{\dfrac{2}{3}} \ . \]

コメントを残す

メールアドレスが公開されることはありません。 が付いている欄は必須項目です

このサイトはスパムを低減するために Akismet を使っています。コメントデータの処理方法の詳細はこちらをご覧ください